Cilt lekeleri (hiperpigmentasyon), melanositlerin aşırı melanin üretiminden kaynaklanan, güneş maruziyeti, hormonal değişim, yaşlanma ve inflamasyon ile tetiklenen yaygın bir cilt sorunudur. Türkiye'de kadınların %40-50'sinde 30'lu yaşlardan itibaren görülür. Bu rehberde leke tiplerinin tanısı, kanıta dayalı tedavi yöntemleri, fiyat aralıkları ve idame protokolleri yer almaktadır.
Melasma: gebelik, dogum kontrol hapi veya hormonal değişimle tetiklenen, simetrik, kelebek tarzı görünümlü, yüzde sık görülür. Solar lentigo (güneş lekesi): UV maruziyeti, 40 yaş sonrası yanak, el sırtı ve dekoltede. Post-inflamatuar hiperpigmentasyon (PIH): akne, yara veya işlem sonrası iyileşmeyle koyulaşma. Efelid (çil): genetik, gençlerde doğal. Tanı için Wood lambası muayenesi epidermal/dermal leke ayırımı yapar; tedavi planı buna göre belirlenir.
Hidrokinon %2-4 altın standarttır; 12 hafta süreyle gece kullanılır, ardacaba 3-6 ay pause gereklidir. Tretinoin %0.025-0.1 hücre yenilenmesini hızlandırır. Azelaik asit %15-20 hassas ciltlerde alternatiftir. Kojik asit, alfa-arbutin, vitamin C (L-askorbik %15-20) destekleyici seçeneklerdir. Traneksamik asit %3-5 topikal melasmada özellikle etkilidir. Niasinamid %5-10 melanin transferini engeller. Cysteamin %5 yeni nesil güçlü leke kompoundudur. Klagman (Kligman) formülü (hidrokinon + tretinoin + kortikosteroid) en yüksek kanıt seviyesine sahip kombinasyondur ancak dermatolog gözetiminde kısa süreli kullanılmalıdır.
Oral traneksamik asit (250 mg, günde 2 kez, 3-6 ay) melasma tedavisinde kanıt seviyesi yüksek yeni standarttır. Tromboz öyküsü, hormonal kontraseptif kullanımı, sigara, gebelik kontrendikasyonları vardır ve mutlaka dermatolog kontrolünde reçetelenir. Polipodium leucotomos (oral antioksidan) UV korumasını güçlendirir. Glutatyon ve C vitamini desteklerinin etkisi tartışmalıdır.
Kimyasal peeling: glikolik %20-70, jessner, TCA %10-35, mandelik asit leke tipine göre seçilir; 4-6 seans 2-4 hafta arayla uygulanır. Q-switched ND:YAG lazer (1064/532 nm) solar lentigo ve epidermal lekede etkili; dermal melasmada PicoSure ve PicoWay piko-saniye lazerleri tercih edilir. IPL (intense pulsed light) yüzeyel leke ve damarsal lezyonda kullanılır. Fraksiyonel non-ablatif lazer (1550 nm) tekstür + leke kombine sorunlarda. Mezoterapi karmaları (traneksamik asit, vitamin C, glutatyon) destekleyici protokoldür. Mikroneedling + topikal aktif kombinasyonu uluşmaç-genleşmesi sağlar.
Yüzeyel epidermal melasma: topikal kombinasyon + hafif peeling + oral traneksamik. Derin dermal melasma: zorlu, agresif lazer kontrendike, sabırlı topikal protokol. Solar lentigo: Q-switched lazer + IPL en hızlı sonucu verir. PIH: zaman + retinol + vitamin C + SPF. Çil: tedavi gerekli değil; kozmetik istenirse Q-switched lazer.
Leke tedavisinin en kritik bileşeni güneş korumasıdır. Geniş spektrum SPF 50+, UVA + UVB + görünür ışık (mineral oksitler, demir oksit) içeren formul günlük 2 saatte bir tekrarlanmalıdır. Tinted SPF (renkli mineral) görünür ışık koruması sağlar ve özellikle melasmada kritiktir. Şapka, gözlük, UV korumalı cam fizik bariyer olarak önerilir. Güneşsiz tedavi etkisizdir; lekeler tekrar gelir.
Kimyasal peeling 1.500-4.000 TL/seans, Q-switched lazer 3.000-7.000 TL/seans, IPL 2.500-5.000 TL/seans, fraksiyonel lazer 5.000-12.000 TL/seans, mezoterapi 1.500-3.500 TL/seans, dermatolog konsültasyonu 800-1.500 TL. Topikal leke setleri (hidrokinon, tretinoin, SPF) aylık 1.500-3.500 TL. Tam tedavi paketleri (8-12 seans + topikal + SPF) 25.000-80.000 TL aralığındadır.
Melasma tamamen geçer mi?
Melasma kronik bir durumdur; %60-90 oranında hafifletilebilir ancak tamamen kalıcı olarak yok edilmesi nadirdir. Güneş maruziyeti ve hormonal değişim ile tekrar edebilir; idame topikal tedavi ve sıkı SPF kullanımı gereklidir.
Hidrokinon güvenli mi?
%2-4 konsantrasyonda dermatolog kontrolünde 12 hafta kullanımı güvenlidir. Uzun süreli kesintisiz kullanım okronoz riskini artırır. Mutlaka SPF ile kullanılmalı, gebelikte kullanılmamalıdır.
Hangi lazer melasma için?
Melasmada agresif Q-switched ile rebound (geri tepme) riski vardır. PicoSure/PicoWay piko-saniye lazerleri düşük enerji modunda ve fraksiyonel 1927 nm thulium lazer melasmada daha güvenli sonuç verir. Tedavi mutlaka deneyimli dermatolog tarafından yapılmalıdır.
Leke tedavisi ne kadar sürer?
Topikal protokol 12-16 hafta, klinik prosedürler 4-8 seans (2-3 ay), oral traneksamik 3-6 ay. Toplam kombine tedavi ortalama 3-6 aydır. Sonrası idame süreklidir.
Yan etki olur mu?
Hassasiyet, geçici kızarıklık ve soyulma normaldir. Lazer sonrası geçici koyulaşma (PIH) görülebilir. Hidrokinon yanlış kullanımında okronoz, agresif lazerde rebound olabilir. Dermatolog kontrolü şarttır.
Evde leke tedavisi yapılabilir mi?
Vitamin C %15-20 serum, niasinamid %10, alfa-arbutin %2, AHA %5-10, retinol ve mutlaka SPF 50+ ile destek tedavi ev rutininde uygulanabilir. Ancak orta-şiddetli lekede klinik destek şarttır.